Bài Van-Xơ ngày vĩnh biệt ( Lu-Y A-Ra-Gông) Nguyễn Thụy Ứng dịch (5)

Cái cửa của hiệu chữa máy thu thanh khép lại. Qua lớp kính, ông Grê-goa Pi-cô nhìn người khách hàng vừa ra đi xa dần, một người nhỏ bé tóc nâu, lưng còng, đeo kính:
— Chắc hẳn không là người Pháp, — ông nói với nếp nhăn dè bỉu chỉ hằn lên ở một bên mép mà bà Pi-cô rất sợ khi ông làm thế trước đĩa xúp.
— Ông nghĩ thế ư ? — bà hỏi, giọng lo lắng. Một tay Do thái chăng ?
Ông Pi-cô nhún vai: Do thái hay không Do thái, dù sao hắn cũng nghe đài phát thanh Anh. Cái máy thu thanh người ấy để lại nhờ chữa còn kia, giữa những chiếc khác, một chiếc Lin-côn nhỏ giờ chừng kêu xành xạch đến là thảm hại. Một điểm công tác không tốt. Hay một cái đèn, rồi sẽ biết. Khi nào có thì giờ, vì bao nhiêu việc chồng chất, mà ai cũng muốn ưu tiên. Thêm vào đó, không còn phụ tùng thay thế nữa.
— Tôi thì không giống ông đâu, — bà Pi-cô nói, — Tôi không tán thành hợp tác với Đức, nhưng hễ thấy một tay Do Thái vào nhà mình là tôi thấy thế nào ấy... Dù sao họ cũng đã làm chúng ta phải gánh lấy cuộc chiến tranh này... và thằng bé đáng thương nhà ta bị giết.
— Trước hết, — người chồng ngắt lời vợ, giọng bực bội, — chính bà đã nói đấy, sau nữa, thằng Pi-e đâu có bị giết, bà cũng biết rất rõ... Phải có chút lôgích mới được. Có những kẻ không là Do-thái, nhưng cũng chẳng tốt hơn...
Bà Pi-cô thở dài: ai biết tất cả các chuyện này sẽ kết thúc thế nào ! Trước chiến tranh công việc làm có ít hơn, phải mỉm cười với khách hàng, song cũng dễ quan hệ, hơn nữa không phải lo tìm hiểu xem mình quan hệ với người thế nào. Grê-goa nói đúng rằng đó là nguyên nhân đưa chúng ta đến nông nỗi này. Ông ấy tán thành hợp tác với Đức, ông Grê-goa ấy. Còn trong khu phố mọi người đều chống lại, người ta nói rất tệ về các tay con-la-bô (1), điều đó có phần làm bà Pi-cô lo sợ, bà cho rằng ủng hộ chính phủ là đủ, nhưng không tán thành hợp tác với Đức, dù chồng bà cứ lải nhải cần phải có chút lô-gích... Bà Pi-cô là người tốt, song bà sợ người Do-thái. Với tất cả những điều người ta nói về họ ! Bà Đơ-la-vi-nhét chủ hiệu tạp hóa cho rằng đó chỉ là những điều dối trá, nhưng không có lửa thì sao có khói ? Grê-goa thì bao giờ cũng nói rằng ông ấy không bài Do-thái, ấy thế mà ông ấy lại kể về người Do-thái đủ chuyện chẳng hay ho gì. Đó là bằng chứng cho thấy ông ấy không có thành kiến. Một bài hát tràn ngập cửa hiệu. « Một tài năng quả là lớn, à Xuy-di Xô-li-đo này » ! Ông Pi-cô thích âm nhạc, thậm chí chính vì thế ông đã đi chuyên ngành ra-đi-ô. Ông xoay cái núm trên chiếc Tê-lê-phun-ken của bà Prin-xơ-tơn. Thật tuyệt vời, các đài Đức này ! Nhưng có những người chỉ thấy một vật gì của người Đức là họ chê bai ngay.
(1) Collabo, hay collaborateur, trong Đại chiến thế giới thứ II, chỉ những người Pháp cộng tác với Đức (n.d.).
— Mình thì mình biết nhận rõ cái gì thế nào, — ông nói thành tiếng và bà Pi-cô tưởng ông nói về Xuy-di Xô-li-đo.
Vì bản thân bà, từ ngày 11 tháng Mười một (1), là không thích nữa khi ông Grê-goa nói tốt về người Đức. Điều này làm ông nhún vai:
— Phải có chút lô-gích mới được... Chừng nào họ chỉ chiếm đóng vùng chiếm đóng... khi ấy họ được những người khác coi là tốt, nhưng bây giờ mọi người lại có họ ở đây, như vậy không còn ồn nữa... Phải có chút lôgích mới được.
(1) Năm 1942, sau khi Đồng minh đổ bộ lên Bắc Phi, quân Đức chiếm vùng tự do ở Pháp (n.d.).

Đúng là trong khu phố một lô người đã thay đổi quan niệm sau ngày 11 tháng Mười một. Ông Grê-goa thì không thế: ông không lộn áo lần trong ra lần ngoài năm phút một lần. Một sự chiếm đóng là một sự chiếm đóng, ch.uyện ấy không thể diễn ra mà không có những phiền phức, cần phải chờ đợi điều đó.
— Khi nhìn kỹ vào chuyện này chuyện nọ, bà Pi-cô nói, — thì dù sao cũng không còn như cũ nữa rồi !
Chồng bà trả lời rằng những cách suy luận hạng bét như thế làm ông buồn cười: nếu vậy người ta nghĩ thế nào là tùy theo bất cứ điều gì xảy ra, thế mà còn nói tới tin tưởng vững chắc ! Hơn nữa, hễ động chạm đến mình là thay đổi tất cả, thế thì quả là kiên cường ! Cũng như chuyện có những người nói với ông rằng đáng lẽ ông phải chống người Đức, vì con trai ông. Trước hết Pi-e không bị người Đức giết. Một là thế. Một trong những tai nạn ngu xuẩn xảy ra trên đường tháo chạy ồ ạt, trong khi Pi-e rút lui cùng đại đội pháo của nó... Những người nói nếu thế cũng chẳng có gì khác, vì không còn quân Đức thì không có cuộc tháo chạy ồ ạt, cùng tất cả sự đảo lộn ấy, những anh chàng như thế nói để chẳng nói gì cả. Chuyện trẻ con. Hơn nữa, dù Pi-e có bị quân Đức giết, câu chuyện cũng vẫn thế. Vì không phải vì nó là con trai tôi. Vì cần phải có chút lô-gích mới được. Dù sao vẫn thế, dù sao vẫn thế. Dù con trai ông thật có bị quân Đức giết, ông Grê-goa Pi-cô vẫn không kém phần là một tay con-la-bô. Vì nếu không thế, lần sau sẽ là con trai một người khác. Vì sẽ còn gì đáng quí trọng nếu không phải chịu những phiền phức do các quan niệm của mình gây ra ? Đừng giữa trưa mà nói là đang đêm chỉ vì nắng làm mình khó chịu. Và cái trò trả thù này còn kéo dài mãi hay sao ? Tôi giết con anh, anh giết con tôi, nó giết con chúng ta... Cứ như chia động từ ở trường ấy ! Thế thì các ông xem đấy, tôi chấp nhận ý nghĩ cho rằng Pi-e đã bị người Đức giết... để làm vừa ý bà Bec-tơ... và dù ch.uyện ấy lạ lùng, nhưng nó làm bà ấy vừa ý... Không đúng như thế, song tôi nghĩ thế, chuyện này chẳng thay đổi chút gì cách tôi nhìn thế giới...
Mỗi khi ông Grê-goa nói về cách nhìn thế giới của ông, bà Bec-tơ hoàn toàn bị thua. Bà biết chồng bà rất yêu thằng Pi-e. Đó là bằng chứng... còn bằng chứng nào tốt hơn mà ông có thể đưa ra để chứng minh sự thành thật của ông ? Bà ra sức nhắc lại như thế với bà Đơ-la-vi-nhét, với tất cả mọi người, với ông Rô-be, với mấy cô gái già ở hiệu tạp hóa...
« Vdd.. brr... gr... Phstt... ba-đa-bum... giết ruồi... giết cho hết ruồi... » Chà thằng bé này.
« Giắc-cô à, cháu cũng biết rằng không được phép đụng tay vào đấy !
Xuy-di Xô-li-đo đã trườn đi giữa những con ruồi. Ông Pi-cô lấy lại bài của Li-li Mac-len rồi vuốt ve cái đầu nho nhỏ có bộ tóc xoăn. Ông rất nuông thằng bé này, nó là tất cả những gì thằng Pi-e để lại. Mẹ nó, một ả chẳng ra gì, đã bỏ nó. Nó giống hệt những thiên thần nhỏ trên những hình vẽ, các bạn cũng biết những thiên thần chống khuỷu tay đến là buồn cười...
— Ra với bà đi, cháu yêu của ông. Ông còn phải làm việc...
Ông nhìn theo nó ra chỗ khác với vợ, đi qua cái gì cũng sờ tay vào, thiếu chút nữa làm rơi cái hộp đựng những bóng đèn mà sáng nay tay đại diện của hãng Vit-xô vừa mang tới, lại định lòi cái cần ăng-ten đã kéo lên của chiếc máy xách tay mới gần chữa xong. Nó đáng yêu biết bao với ba tuổi rưỡi của nó. Nó đã ra đời hồi đầu chiến tranh. Âm lượng của đài phát thanh Pa-ri yếu đi. Cô Xuy-di Xô-li-đo này là dân đảo Xanh Ma-lô, cô là dòng dõi một tay cướp biển đã từng chiến đấu chống người Anh. Tờ Bảy ngày viết như thế. Không biết mình để cái tuốc-vit đâu rồi nhỉ ? À ! đây rồi.
Cái nghề của ông là một nghề sạch sẽ, và ông luôn luôn thỏa mãn vì đã chọn nó, bất kể những khó khăn hiện nay. Ông ngăn mình với cửa hiệu, ngồi hẳn trong cái ca-bin sửa chữa, cũng như người thợ giầy giữa những đôi giầy của anh ta, không muốn bị những chuyện bên ngoài làm phiền. Năm nào cũng thế, sang xuân là ông chuyển cái ca-bin này khỏi chỗ sâu trong phòng, vị trí mùa đông của nó, cho nó mở ra mặt trước cửa hiệu, mục đích là để khỏi mất một tia sáng nào. Làm việc trong tiếng nhạc quả là thú vị. Ái ! Ông bị chọc vào tay trái. Mình làm sao thế nhỉ ? Mắt yếu mất rồi.
Hôm nay là thứ sáu. Thiếu chút nữa là Pi-cô quên bác bán mứt kẹo. Mà thằng bé thì phải có suất kẹo của nó. Bà lại ra cửa hiệu:
— Tôi quên không tới chỗ bác bán mứt kẹo... Tôi để thằng bé ở nhà với ông hay tôi dắt nó đi !
Ông Pi-cô chưa hiểu. Ông vặn nhỏ đài thu thanh.
Sao ? À ! Được. Bà cứ để nó ở nhà, nó không quấy tôi đâu.
Tất nhiên nếu bố thằng bé này bị bọn Đức giết thì như thế sẽ tiện cho họ, những người láng giềng. Họ sẽ có một lý lẽ để chống lại Pi-cô này, kẻ không nghĩ như họ, kẻ đã ghi tên vào Lê-gi-ông (1), tuy không còn lai vãng đến đấy nữa, vì Lê-gi-ông đã làm chúng ta thất vọng nhiều, và những buổi chuyện trò ngớ ngẩn ấy được tích sự gì... Đã có một chính phủ. Được. Thế thì để họ cai trị. Và một người đứng đầu chính phủ. Như thế thì được rồi.
(1) Tổ chức cựu chiến binh của Pê-tanh (n.d.).
Phải, nếu thật thế thì sẽ phù hợp với họ. Điều không may cho họ là người ta biết nên mong muốn điều gì là chính. Một bức thư do đại úy của nó viết. Chuyến viếng thăm của một đồng đội, anh chàng rao hàng các thức ăn dạng bột ấy. Một con người không thông minh lắm. Anh ta tin tất cả các tin đồn bậy. Nhưng đó là việc của anh ta. Anh ta đã có mặt lúc xảy ra tai nạn. Mình không trông thấy, song như thế là đã có sự khác nhau, phải không ? Bà Bec-tơ nêu thí dụ về gã to lớn như con ngựa trước kia làm việc ở hãng Bich-qui Blông, bây giờ là nhân viên chính quyền ấy. Béc-tơ nom ngoài thì như đần đần, nhưng lại khôn ngoan mưu mẹo đáo để. Bà ấy chọn gã to lớn ấy làm thí dụ, vì gã là một tay con-la-bô, để dựa vào gã mà mua chuộc Grê-goa này. Nhưng với mình thì một chuyện như thế có tác dụng gì ? Đối với mình thì đúng là các lý lẽ riêng tư không ảnh hưởng gì cả. Vấn đề là phải làm chủ vấn đề. Làm chủ vấn đề...
Chà! Tin thể thao thì chán ngấy ! Ông mò mẫm một chút, và tìm thấy một thứ nhạc rẻ tiền... có lẽ Rô-ma... Ở bên Ý, họ có những dàn nhạc khá lắm.
Cái gã lực lưỡng... gã tên là gì nhỉ ? không nhớ cũng chẳng sao ! gã đã hoàn toàn ủng hộ hợp tác với Đức. Trước chiến tranh, thật ra gã cũng có những tư tưởng... Gã bị đánh trượt trong cuộc thi tuyển. Có lẽ người ta sẽ chẳng bao giờ lấy gã vào cơ quan Nhà nước. Nhưng rồi sau hiệp định đình chiến, với tất cả các vụ cách chức, vì gã không bị điềm xấu về tư tưởng... sau khi đã thay đổi tư tưởng... chắc chắn yếu tố cá nhân có tác dụng trong trường hợp gã, người ta nói thế vì họ phản đối gã, vì sự chủ trương hợp tác với Đức, nhưng Grê-goa đã làm đúng ! Ông thừa nhận rằng đúng là yếu tố cá nhân có tác dụng. Song người ta muốn dựa vào đó để chứng minh cái gì ? Yếu tố cá nhân... Yếu tố cá nhân... Mình có lợi ích cá nhân trong khi hợp tác với Đức không ? Với chính phủ Cộng hòa mình cũng không bất hạnh hơn. Chính phủ Cộng hòa là một của thối nát. Song mình cũng không bất hạnh hơn. Còn cái gã to như con ngựa ấy, trước chiến tranh gã chủ trương hòa bình. Như vậy gã đã thay đổi mà chẳng thay đổi gì cả. Cần phải có lô-gích mới được. Trước kia gã tin tưởng hòa bình bằng đảo lộn, bây giờ gã tin tưởng hòa bình bằng hợp tác với Đức. Đáng tiếc là không còn những tay như gã nữa... dù đó là yếu tố cá nhân... tất cả mọi người không thể như ông Ca-tơ-lanh. Con người kỳ quặc ! Thế mà còn nói đến lô-gích: chống chủ nghĩa quân phiệt khi mình có một quân đội, bây giờ không có quân đội nữa, lại không còn gì an ủi nổi ông ta.
Đến là khó chịu. Cứ phải liên tục theo dõi cái đài. Không bắt được nhạc sớm một chút, bây giờ nó lại bắt đầu lải nhải...
Rành rành là mình có thể đánh cuộc. Đó là vì cái bóng 6Q7 chỉ còn là của vứt đi. Chuyện này anh chàng ở Vit-xô nói với mình cũng đúng: khách hàng có thể phải chịu thiếu nó. Nếu không vừa ý thì cứ việc đi chỗ khác. Người ta không thể kiếm được cái bóng cho họ đâu. Trừ phi họ vớ được một tay buôn chợ đen. Để một ngày nào đó bị tóm cổ rồi bị đưa đi Pháo đài Ba-rô, trong khi đang làm ăn khá khẩm thế này... Và vì ai chứ, tôi xin hỏi các ngài, vì những thằng mỗi ngày nghe đài Lơn-đơn mười lần hay sao !... Tôi không phải lo cho việc của các ngài đâu !
Vả lại ông Pi-cô là một con người thật thà. Ngay những người láng giềng, gia đình bác thợ giặt, những người tin tưởng Đơ Gôn như điên, cũng không nói ngược lại. Đó chính là điều làm tất cả mọi người khó chịu, các bà bán tạp hóa, ông Rô-be, tất cả : thật thà mà lại con-la-bô ! Nhưng tại sao họ thấy như thế là có mâu thuẫn, tôi thử hỏi các ngài ? Trên đời này là thế đấy, anh chàng nào không suy nghĩ như mình cũng là kẻ đê tiện tồi tệ, nó giết cha giết mẹ, vân vân và vân vân»...
« Vân vân và vân vân... — ông Pi-cô nhắc lại thành tiếng, sau khi đánh rơi xuống đất một cái ê-cu nhỏ. Không phải chuyện bỡn đâu: không tìm được cho mà xem.
Ông Pi-cô thì ông nghĩ rằng người ta có thể thân Anh mà vẫn là một ông chủ gia đình tốt, thậm chí không cần kích thêm ông lắm, ông có thể nói rằng trong Hội Tam điểm cũng có những người tốt. Ở đâu cũng có, Tuy nhiên chúng ta không nên nói quá điều gì vì... Bọn cộng sản... nhưng có ai nói đến bọn cộng sản đâu ? Những kẻ đê tiện vẫn chỉ là những kẻ đê tiện.
« Aqui Radio-Andorra... » (1).
(1) Tiếng Tây-ban-nha : « Đây là Đài phát thanh Ang-đo-ra... » (n.d.).
Và tuytt, tuytt, tuytt... lại tuytt, tuytt, tuytt. Ả này đúng là một con chim. Như vậy hoàn toàn không phải đài Rô-ma rồi. Nhưng dù sao bên Ý họ cũng có những dàn nhạc khá lắm.
Bây giờ, một tay theo Đơ Gôn đồng thời lại thông minh, chuyện này không có đâu, không tài nào như thế được. Các ngài có thể cắt lưỡi tôi chứ không thể bảo tôi nói thế được. Phải là một thằng ngu si đần độn mới làm thế. Mình không còn có cái mạch lạc sáng suốt ấy nữa hay sao ? Còn chứ. Đúng, Ngu si đần độn. Mình bao giờ cũng muốn ghi lại những sai lầm thô lỗ trên đài phát thanh của những tay di tản. Cần phải nghe họ để biết những điều đó. Người ta có thể thừa nhận kẻ địch không phải là một tên ăn cắp, cũng không là một kẻ bị mua chuộc... Song cũng có một số... nhưng phải phủ nhận ở họ... phủ nhận... mức thông minh tối thiểu... Nào xem dòng điện có thông có không... Có thông... Nếu vậy không phải ch.uyện ấy... Nhưng mình nghĩ rằng Giắc-cô... Có phải Bec-tơ nói bà ấy để nó ở nhà không nhỉ ?
Ông Pi-cô hấp tấp đứng dậy. Thằng cháu ông có thể ở chỗ nào nhỉ ? Chẳng thấy động tĩnh gì cả. Phần sau cửa hiệu .. Trong bếp... Tim ông đập thình thịch: chắc hẳn thằng bé lại làm trò gì dại dột. Bà Bec-tơ không đóng cái cửa ra sân ! Tất nhiên rồi ! Không có nó ngoài sân. Đến thế này là cùng ! Cái cửa mở toang ra phố. Thằng bé chơi bóng trên hè.
— Giắc-cô, cháu lại đây nào! Nhỡ có cái xe thì sao..
Bàn tay nhỏ xíu mềm mại khẽ động dậy trong bàn tay người ông.
— Không... không... Chơi bóng đi, ông yêu !
Ông yêu càng cảm động. Nhưng ông yêu nóng lắm. Xem đấy, nó đã đủ lớn, đủ khỏe để mở cái cửa ma quái này một mình, mà cái cửa nặng thế này ! Rồi mò ra phố... Cũng may xe cộ bây giờ không như xưa...
— Đây, cháu ngồi đây thật ngoan nhé, với những cái hộp gỗ cho cháu đựng nhà, và cháu nghe nhạc đi, hay lắm !
Phải. Nhưng vị thiên thần nhỏ nhoi chưa thấy hai con mắt người ông bị thu hút vào công việc, người đã đưa tay sờ bất cứ thứ gì, vật nọ vật kia rơi loảng xoảng, những tiếng động lạ lùng và khủng khiếp vang lên ở đầu kia cửa hiệu, nơi không thể tưởng tượng rằng thằng bé kịp mò đến. Đáng lẽ phải bảo bà Bec-tơ dắt nó đi mới phải. Dù sao nó cũng xinh quá là xinh, con mèo này... Người ta cứ bảo nó giống con mẹ đĩ thõa của nó ! Chà, nhưng nó là con thằng Pi-e, trước hết là thế ! Cả thằng Pi-e nữa, hồi còn lũn cũn, mình cũng không thể nào chịu được nó. Mà nó đến là khỏe...
Không hiều thằng Pi-e còn sống thì nó sẽ nghĩ thế nào ? Có lẽ cũng như mình thôi. Tại sao không như mình nhỉ ? Nó cũng thông minh. Nhưng dù sao cũng có thể nó không nghĩ như mình. Dù nó không theo Đơ Gôn, vì cái ch.uyện ấy ! Có thể có những sự khác nhau về quan điểm giữa hai bố con... Mình hy vọng không quá gay gắt... Nhưng cuối cùng người ta không thể nào suy nghĩ y hệt như nhau.. Một cách lô-gích. Nó sẽ phải suy nghĩ như mình. Nếu dù sao nó cũng không suy nghĩ y hệt như mình... Nhưng thằng bé đáng thương đã bỏ vợ chồng mình mà đi rồi thì cần tưởng tượng vớ vẩn làm gì ?
— Giắc-cô ? chơi ghép nhà đi cháu !
Chỉ những kẻ dở hơi mới không chịu nhìn thẳng vào những điều khó khăn: nếu nó hoàn toàn, phải, hoàn toàn không nghĩ như mình... thì ch.uyện ấy cũng chẳng thay đổi gì ! Sự thật là sự thật. Một với một là hai, ngay cả thằng Pi-e...
Song dù sao như thế cũng nặng nề. Vì trước kia trong một gia đình người ta không thể không thống nhất ý kiến. Hai bố con đã hoàn toàn thống nhất ý kiến. Nhưng nếu trước kia không thống nhất ý kiến... mà bây giờ... Đã có tất cả hàng xóm láng giềng chống lại mình. Và những lời đe dọa của Đài phát thanh Anh đối với tất cả những ai nghĩ theo kiểu Pháp ! Một viên đại tá có cái giọng bật ra từ gót chân... Mình có nghe hắn nói một lần... Nếu họ mà thắng thì mình sẽ hay ho lắm đấy ! Chưa nói đến chủ nghĩa Bôn-sê-vich. Cũng may đó là điều không thể xảy ra. Nhưng cũng không đến mức không thể xảy ra như thế, vì vậy cần phải làm những gì cần phải làm... Nhưng dù sao ch.uyện ấy cũng không thể xảy ra được...
— Giắc-cô, cháu xinh của ông, cháu ra chỗ nào thế, thằng bé quỉ quái này ? À, không đâu, mình sinh ra đâu để làm vú em ! Con mèo con ! Thật khổ ! Con mèo con mò vào chẳng thiếu chỗ nào !
Cũng phải mất một lúc mới tìm thấy con mèo con, và sắp xếp lại mọi thứ. Lại còn phải rửa hai bàn tay thằng bé đáng yêu, bẩn ơi là bẩn, mà nó cứ cười hì hì, với bộ tóc vàng như thế, tỏa sáng như thế, nó vừa cười vừa khuấy hai bàn tay trong nước xà phòng ! Để dùng cho nó, vẫn giữ được xà phòng trước chiến tranh.
Dù sao thằng Pi-e cũng sẽ không đần độn đến bị họ lừa bịp. Họ kể thiếu gì chuyện ! Tình hình này làm người ta nhớ lại cuộc chiến tranh lần trước, những đứa trẻ bị chặt hai bàn tay... Chừng nào hai bên còn đánh nhau, những chuyện như thế còn được rêu rao, nếu tỏ vẻ không tin thì có lẽ bị lột da ngay. Rồi hòa bình được lập lại, không nghe nói đến những ch.uyện ấy nữa, không còn những sự tàn ác dã man của người Đức nữa, không ai gọi là «Bô-sơ» nữa, chẳng còn ai nữa... Ngày nay cũng thế thôi: nếu tin lời người ta nói thì quân chiếm đóng phải là những cái quái thai, và tao xử bắn mày, tao tra tấn mày, những người mẹ bị cướp mất con, những người ốm bị giết trong nhà thương, mình biết sao hết những chuyện họ bịa đặt ! Và cứ như họ thấy tố cáo người Đức còn chưa đủ, họ còn nói cả người Pháp cũng làm thế, rằng CHÚNG TA cũng làm thế ! Những chuyện rùng rợn về những việc xảy ra trong các trại tập trung, các nhà tù... những cái ghim cắm vào gót chân... kiểu tay lái xe vùng Đrôm... rốt cuộc cơ quan cảnh sát của Thống chế, nếu tin lời họ, sẽ là tòa án tôn giáo Trung cổ, tòa án tôn giáo Trung cổ ! Tất nhiên họ không hé răng lời nào về các thành phố của chúng ta bị ném bom có hệ thống để làm vừa lòng bọn Do-thái ở Oa-sinh-tơn, xuống những nhà thương, những trường mẫu giáo, những vườn trẻ ! Không nửa lời về các ch.uyện ấy ! Không, thằng Pi-e sẽ không đến nỗi ngu xuẩn như thế đâu...
Bỗng một ý nghĩ nảy ra:
— À này, thằng Giắc-cô yêu quí của ông, kia là quyển sách tranh rất đẹp trong ấy có thể thấy những con hổ, những con sư tử và con cừu non đáng thương, có cả con chó sói độc ác nữa. « Cái mẩu người nhỏ nhoi này mê tranh ảnh đến mức lạ lùng. Ít nhất mình cũng được mươi lăm phút yên tĩnh ».
Leng keng. Tiếng chuông kéo dài ở cái cửa người ta không đóng lại.
— Ông đóng giúp cái cửa cho !
Nhà ông vừa vào nói lúng búng.
— Không, thưa ông, tôi không bán thứ hàng ấy...
Nhà ông kia rút lui. Đến là giống Mi-sen-Xi-mông(1). Nhưng tại sao ông ta lại nảy ra ý nghĩ kỳ quặc đến một hiệu chữa máy thu thanh để hỏi mua kẹp phơi quần áo nhỉ ? Tôi xin nói với các ngài rằng con người ngày nay lạ lùng không thể nào tưởng tượng được Những cái kẹp phơi quần áo ! Nếu bảo họ: « Đây, những cái kẹp phơi quần áo đây ! » có lẽ họ sẽ nhận ngay mà không ngạc nhiên gì cả. Mình đánh cuộc họ sẽ còn hỏi bao nhiêu tiền ! Nếu thế Đài phát thanh Lơn-đơn sẽ có những điều kiện rất tốt, các ngài thử nghĩ xem ! Và nếu có chủ nghĩa Bôn-sê-vich, họ cũng không nhận thấy đâu. Hoặc giả... nhưng không, không đâu... Nghĩa là có chứ, khi ấy họ sẽ nhận thấy ! À phải, họ sẽ nhận thấy chứ ! Trong khi chờ đợi, họ tình tang vờ vần với nó ! Chỉ cần xem mấy mụ ở hiệu tạp hóa thôi, không cần đi xa hơn: hôm nọ họ nói rằng họ muốn Xta-lin đến với họ hơn là Hit-le! Không, phải thấy chuyện như vậy lố bịch đến thế nào: Xta-lin ở chỗ các bà ấy, mua mười xu chỉ vá quần áo... À, à, nhưng suý đến cùng, chuyện này chẳng có gì đáng cười đâu. Họ sẽ không cười nếu Xta-lin... Xta-lin ở gần hơn người ta tưởng... Không phải đích thân Xta-lin, tất nhiên rồi, nhưng... Trong khi Hit-le... Nom họ sẽ đẹp đẽ lắm đấy, mấy mụ bán tạp hóa ấy, nếu Hit-le bị đánh bại ! Mình thì về chuyện này, mình đơn giản lắm... Nhưng ông La-van đã nói không thể nào như thế được... và con người ấy, mình tin tưởng ông ấy... Ông ấy chưa bao giờ làm lẫn. Bao giờ ông ấy cũng đấu tranh chống chủ nghĩa Bôn-sê-vich. Ông ấy đã nhìn thấy ngay rằng Mut-xô-li-ni là hòa bình. Leng keng. Được. Lại chuyện gì thế này ?
(1) Diễn viên điện ảnh nổi tiếng người Pháp (n. d.).
— Bà đóng giúp cửa cho, thưa bà !
Nhưng sao họ đều mắc cái chứng hỏa dại đứng như thế ngoài ấy, cánh cửa cứ để mở, và tay đặt lên nắm đấm !
— Thưa ông, tôi đến vì Cứu tế Quốc gia... Những mẩu len vụn ở nhà ta...:
— Nhưng thưa bà, những mẩu len vụn nào ? Tôi không là thợ dệm gi.ường, thưa bà ! Tôi sửa chữa máy thu thanh, thưa bà...
Người đàn bà đành nhận, mười phrăng. Đó là một con người xanh xao vàng vọt, đeo đủ thứ huy hiệu trên cặp vú lép.
— Thằng bé xinh quá ! — bà ta vừa đi vừa nói. — Nó ngoan quá đi thôi !
— Đúng thế ! Thằng Giắc-cô rất xúc động khi nhìn con cừu non. Nó ngước hai con mắt long lanh nhìn ông nó, chỉ con mèo đi hia và hỏi: « Ai thế này ? » với một vẻ thèm hiểu biết có phần vờ vĩnh, vì nó chẳng có gì chưa biết về Con mèo, hầu tước Ca-ra-ba, cũng như tất cả các nhân vật khác mà nó đã được nghe kể hàng trăm lần. Người ông cho nó ngồi lên đầu gối và bắt đầu kể:
— Hồi ấy, thế giới còn chưa được yên tĩnh, cũng chưa được sắp xếp ổn thỏa như ngày nay... Những thằng bé không được chạy ngoài phố, vì có những tên cướp, và có những con yêu tinh ăn thịt chúng nó, còn ở nhà quê thì có những con chó sói độc ác với những cái răng rất to...
Thằng bé ngoan chứ ? — bà Pi-cô về nhà hỏi.
— Như một hình trong tranh... Nghĩa là thật ra các hình vẽ thì ngoan.
Rồi ông bỗng nín bặt, sợ hãi :
— Nhưng bà làm sao thế, bà Bec-tơ, nom bà tái xanh tái tím ấy ?
Đúng là mặt bà nhợt nhạt. Trong chiếc áo dài vải toan trắng in hoa đã giặt nhiều, nom bà béo thật đáng sợ. Có thể đoán tim bà đang dập thình thịch, tay bà cầm khư khư gói kẹo nhỏ mua cho thằng Giắc-cô.
— Thật là khủng khiếp, — bà nói, — lại một quả bom...
Đó không là lý do để mang một vẻ thảm hại như thế, nhưng thật ra cũng khủng khiếp thật. Ông Pi-cô hỏi :
— Có người chết, người Đức phải không ?
— Vâng. Hai. Những kẻ đáng thương... Nhưng không phải ch.uyện ấy...
— Sao, không phải ch.uyện ấy ? Người ta giết hai thằng thanh niên tội nghiệp, mà bà lại thấy không phải ch.uyện ấy ?
— Không, ông biết không, ông bán da thú... Phải, ông Lơ-pa-giơ, đêm qua... họ đến bắt ông ấy... Bọn Ghe-xta-pô... cùng với vợ và con gái ông ấy.
Ông Grê-goa nhìn vợ, vẻ kinh ngạc:
— Như vậy nghĩa là thế nào ? Một bên hai người chết... hai thanh niên... có lẽ là hai thanh niên... đang làm nghĩa vụ của họ... Bên kia là những kẻ rõ ràng không làm nghĩa vụ của mình, âm mưu lật đổ, mà người ta đến tìm ở nhà họ, vì họ tự phơi mình ra hứng lấy điều nguy hiểm, để biết mình gắn bó với cái gì... thế mà chính chuyện này lại làm bà choáng váng hay sao ?
Bà Bec-tơ trình bày rất khó khăn. Hai vợ chồng nhà Lơ-pa-giơ bị bắt rồi bị giải đi đâu không biết. Ông bố vợ cố tìm hiểu, nhưng người ta bảo ông cụ đừng dính vào những việc không liên quan đến cụ. Ông cụ nói rằng người Đức bảo đó là một lời khuyên xác đáng, còn người Pháp nói rằng đó không phải công việc của họ.. Ông chồng ngắt lời bà :
— Anh cho nổ bom, rồi sau anh lại đến kêu ca ! Một chút lô-gích, lạy Chúa tôi, phải có chút ít lô-gích mới được !
— Trong khi chờ đợi, — bà Bec-tơ phật ý nói, — lại một lần nữa có lệnh thiết quân luật, từ lúc tám giờ, và ngay tối nay, nếu ông thích thế...
Thiết quân luật ! Ông Grê-goa kinh ngạc nhìn vợ. Nhưng ông đã lấy lại bình tĩnh. Rất nhanh. Vì lệnh thiết quân luật, ông biết là thế nào rồi, cứ tám ngày có một lần. Thật ra không phải quân luật, không phải lệnh thiết quân luật làm ông sững sờ: mà là giọng nói của bà Bec-tơ. Một giọng quả quyết, nói lên điều hiển nhiên, một giọng chứng minh. Nhưng bà ấy định chứng minh với ông cái gì bằng chuyện này ? Chuyện thiết quân luật ấy ? Rồi sau thì sao ? Tất nhiên đã có lệnh thiết quân luật. Khi người ta nổ bom thì có lệnh thiết quân luật. Mọi người đều biết thế. Vậy thì ai làm trước, không thể chê trách người Đức về lệnh thiết quân luật. Họ chẳng có lỗi gì trong việc này. Phải có một lô-gích mới được.

— Tất nhiên như thế cũng phiền phức, — ông thừa nhận. — Tôi đã định đi rạp chiếu bóng, tối nay. Để xem một cuốn phim Đức đang chiếu ở rạp Xi-nê Muôn hoa, phim Người Do-thái Duyt. Tôi cứ tiếc chưa xem hồi nó được chiếu ở thành phố năm ngoái. Hình như hay lắm. Đóng rất khá. Cũng chẳng sao. Không vì thế mà chết được. Chiến tranh là chiến tranh. Nhưng bà thì tất nhiên cái chuyện thiết quân luật, dù nó chỉ làm phiền bà chút xíu, bà vẫn muốn bọn Đức lập tức xéo ngay với quỉ dữ !
— Ồ, ch.uyện ấy thì đúng thế, — bà kêu lên tận đáy lòng.
— Nếu trời nghe thấy bà nói thế thì thật khốn nạn, chúng minh sẽ rơi vào một tình cảnh tệ hại... Tôi muốn thỉnh thoảng thiết quân luật còn hơn có những thằng cuồng loạn nghịch khẩu súng ngắn theo lệnh Lơn-đơn... hay một tay ủy viên nhân dân ngồi trong cửa hiệu của tôi !
— Một ủy viên nhân dân ngồi trong cửa hiệu của ông, để làm gì chứ ?
— Bà đừng giả bộ ngớ ngẩn, bà hiều tôi rất rõ. Nhưng chúng ta hãy nói chuyện khác đã: bà hãy tưởng tượng thằng Giắc-cô, tôi cứ nghĩ nó không tinh nghịch, nhưng bà vừa ra phố chưa được mười phút...
— Thôi ta sang phòng bên kia đi, tôi còn phải quàng quàng với bữa tối của tôi mới được. Tôi đã dè dặt mãi với chuyện ông bán lông thú. Bác hàng mứt kẹo nói con gái ông ấy tiếp những tay nhảy dù...
— Những tay nhảy dù ư ? Bà thấy chưa ? Những con người ấy chẳng thú vị gì đâu. Nếu người ta nghe tất cả những chuyện kể lung tung ! Trước hết, những thằng nhảy dù chỉ là lời dọa trẻ con. Không có những thằng nhảy dù đâu. Hắn là một thằng gián điệp, tay bán lông thú của bà, và con gái nó là một con điếm.
— Ồ, một con điếm, cô gái ấy rất đứng đắn !
— Bà còn bênh nó à ? Nếu bà có một đứa con gái, liệu bà có cho phép nó tiếp những thằng nhảy dù hay không ? Không chứ ? Ấy đấy. Một chút lô-gích mới được. Nhưng đến khi tôi, tôi nói rằng bọn Đức đứng đắn, họ làm những việc họ cần phải làm, tôi nhìn mặt bà thấy ch.uyện ấy làm bà tức sôi lên !
— ch.uyện ấy không làm tôi tức sôi, nó làm tôi ngượng...
— Bà đừng chơi chữ. ch.uyện ấy làm bà tức sôi lên. Nhưng khi đứa con gái thằng cha bán lông thú tiếp những thằng nhảy dù trên gi.ường nó, bà lại thấy nó đứng đắn !
— Ai bảo ông cô ấy tiếp họ trên gi.ường cô ấy, cô gái đáng thương ấy ?
— Cô gái đáng thương thật tuyệt vời! Nhưng bà... hay là... không... Không ai cả... Nhưng với một chút lô-gích... nó không nên tiếp những thằng ấy trên gi.ường mẹ nó... và, tôi cứ coi như trên gi.ường nó, vì thời tôi, người ta làm những trò ấy trên gi.ường của mình... trừ phi thiên hạ đã thay đổi tất cả... có lẽ đó là điệu xuynh(1)... phong cách da-du(2). Nhưng thằng Giắc-cò nọ lắm sao thế này ?
(1) Một cách chơi nhạc gia với điệu dung đưa nhẹ nhàng (n. d.).
(2) Tên gọi cảnh thanh niên lập dị ở Pa-ri năm 1942 (n.d.).

Giắc-cò đòi ăn kẹo.
— Lát nữa, cháu xinh của bà, chờ tráng miệng, nếu không cháu ăn mất ngon đấy. Thôi, tôi không tranh cãi với ông nữa, ông Grê-goa ạ, ông không công bằng đối với cô gái đáng thương ấy, hơn nữa đã bảy giờ rồi mà cái lò của tôi còn chưa nhóm.
— Kẹo, kẹo !
Giắc-cô biến mất theo gót bà nó. Đã bảy giờ rồi ! Cánh cửa mở ra với những tiếng leng keng không ngớt của cái chuông.
— Ông đóng cửa cho ! — ông Pi-cô kêu lên. — Có gì thế !
— Ông bảo giúp có thể kiếm được cac-bô-nat can-xi ở đâu không ?
Thật quá xá, bây giờ người ta đến hỏi cac-bô-nat can-xi ! Lúc bảy giờ tối. Mà anh chàng có cái giọng rất trầm, có thể nói là Re-muy. Lúc nãy Mi-sen Xi-mông, bây giờ Re-muy... toàn thề ngành điện ảnh, còn sao nữa ? Anh chàng đã lặng lẽ rút lui mau lẹ.
Đã đến giờ tháo quả đấm cửa. Nếu không lần sau người ta sẽ đến hỏi mua đôi giầy cho mà xem. Nhưng ra đến ngưỡng cửa, ông Pi-cô còn trừng trình một lát. Trời dịu, nóng, nhưng dù sao cũng không nóng quá đối với mùa này. Đó là nhờ ơn trận mưa hôm qua. Ông chào bà chủ hiệu tạp hóa trước mặt. Bà ta cúi chào lại một cách khá khô khan. Một mụ kệch cỡm, cái bà Đơ-la-vi-nhét này ! Từ trong hiệu thợ giặt bên cạnh tựa như có làn hơi nước tuôn ra. Đây là một phố rất yên tĩnh, với một quảng trường rất gần, ở đấy có chỗ đỗ cuối cùng của xe điện, nhưng sáu tháng nay không có xe điện chạy tới. Một chiếc xe đạp lao vụt qua như điên.
— Ông thấy đấy, ông Pi-cô, — bác thợ giặt đứng trong cửa nhà bác ta nói ra. — Bọn trẻ này tưởng cái gì chúng nó cũng được phép làm, một khi bây giờ không còn có ô tô nữa. Nhỡ thằng bé cháu ông chẳng hạn, nó mò xuống chơi dưới lòng đường.
— Ông đừng đem ch.uyện ấy nói với tôi, ông Broong ạ ! — ông Pi-cô trả lời với cái vẻ hơi kẻ cả mà ông thường dùng với những người không thuộc giới giao du của mình. — Những thằng ranh như thế, một chuyến sang Đức không có gì không tốt đối với chúng nó đâu !
— Tôi không muốn nói với ông ch.uyện ấy...
Chắc hẳn có người trong nhà gọi bác Broong, bác bất thần mất hút. Ông Pi-cô lắc đầu. Lực lượng thay thế(1) là một sự thật. Thái độ của một số người không ưa nó không làm nó thay đổi chút gì. Bọn thanh niên được rèn luyện một chút là rất tốt. Trước kia còn có chế độ cưỡng bức đi lính. Bây giờ không cưỡng bức đi lính nữa rồi. Cũng may bên Đức... Những người ấy, chúng ta phải nhớ ơn họ. Không có họ, chúng ta sẽ có bao nhiêu thằng hư đốn, và bao nhiêu thằng ăn không ngồi rồi !
(1) La Relève, tên cuộc vận động thanh niên Pháp sang lao động ở Đức hồi quân Đức chiếm đóng nước Pháp (n.d.).
Ông đi một vòng ra tới quảng trường. Ở đấy cũng có những thằng con trai mười sáu, mười bảy, chẳng làm gì cả, đứa thì ngồi lên lưng một chiếc ghế dài, đứa thì đứng, nói bô bô. Ông Pi-cô không nói những điều ông nghĩ. Ông dừng bước trước một cái cột, trên đó dán tấm ap-phích về cảnh sát, và ông đọc. Chắc hẳn nguy cơ cộng sản còn chưa rời xa. Vì người ta đã phải dùng giấy thế này, giữa lúc giấy đang khan hiếm ! Vả lại chỉ cần nhìn đám thanh niên này cũng đủ hiểu. Và hôm xem Triển lãm chống chủ nghĩa Bôn-sê-vich ông đã thấy rõ chủ nghĩa này là thế nào, với những nhà tù không có chỗ mà ngồi, cùng mọi chuyện khác. Ít nhất không phải là những điều bịa đặt.
Đó là những điều ông Pi-cô đã nói với ông Rô-be khi ông này nhấc cái mũ cát kết phẳng có lưỡi trai, trao đổi với ông vài ý nhận xét về thời tiết, về lệnh giới nghiêm mà mọi người đều bàn tán, về những chuyện xảy ra tại cuộc khiêu vũ nhỏ trong đó một người đàn bà, người Pháp, bị thương cùng với hai người Đức bị giết. Người ta nói rằng làm thế là tốt, ả không cần phải đi nhảy với bọn... Ông ôò-be là một người có tuổi, hơi dụt dè, với bộ ria to màu xám và cái cằm lẹm. Ông ấy không nói rõ, nhưng người ta hiểu ý ông ấy. Ông Pi-cô hơi bực mình. Trái lại ông Rô-be vẫn vồn vã xởi lởi, và cuối cùng ông Pi-cô cảm thấy mình có phần bị cô lập trong khu phố.
— Chúng ta thử xem, chúng ta thử xem, ông Rô-be ạ, ông đã từng đóng ở Rê-na-ni, năm 19, cả ông nữa, cũng như tôi! Đấy! Liệu hồi ấy chúng mình có khó chịu hay không khi một cô gái muốn nhảy với chúng ta, và thậm chí !... Không, có phải không ? Nếu vậy cũng cần phải lô-gích...
— Tất nhiên rồi, song cả những... cuối cùng người Đức đã cạo trọc đầu họ, ông còn nhớ chứ ?
— Ở đâu cũng có những kẻ quá khích, ông Rô-be ạ, ch.uyện ấy chẳng chứng minh được gì cả.
— Ồ ! ch.uyện ấy ! ch.uyện ấy chẳng chứng minh gì cả, — ông kia nói, — không chút gì cả. Nói đến ch.uyện ấy chỉ để có gì mà nói thôi. Nếu chúng mình cần phải làm tất cả những gì mà người... người Đức đã làm thì sẽ chẳng bao giờ làm hết !
— Có những bài học chúng ta có thể rút ra từ tấm gương của họ...
— Những bài học tiếng Đức ư ? Hờ, hờ, tôi chỉ nói ch.uyện ấy cho vui thôi...
Một câu pha trò đáng nghi về một vấn đề đứng đắn. Bỗng đầu óc ông Pi-cô có phần muốn mơ mộng. Ông chợt nhớ lại thời quân Pháp chiếm đóng nước Đức, hồi ông thuộc Trung đoàn khinh binh số 25, ở Gô-đơ-béc. Và Vi-dơ-ba-đơn... một thành phố đẹp, không chê vào đâu được ! Hồi ấy có lẽ ông không muốn người ta ném những trái bom vào mình, và khi có một khinh binh ăn một nhát dao, cả viên chỉ huy cũng không thích.
— Cần phải có lô-gích mới được, — ông Pi-cô nói như dinh đóng cột.
Ông Rô-be không theo dõi được luồng suy tư này về thời kỳ Rê-na-ni, ông ngước cặp mắt màu xanh lá cây đầy ngạc nhiên:
— Có gì làm ông nói như thế ?
— Chẳng có gì cả... — ông Pi-cô nói, — đơn giản là: cần phải có lôgich !
— Chà, ông nói rất đúng !
Đến đây hai người chia tay.
Bữa tối vẫn chưa sẵn sàng, mọi người ngồi vào bàn thì đã tám giờ, và vì hôm nay thứ sáu, bữa ăn có phần thiếu chất. Bà Bec-tơ làm một thứ bánh trứng mà bà con vùng này gọi là bánh «đập đói». Bà đã kiếm đâu ra trứng ? Những lời bà giải thích luống cuống không giấu nổi ông chồng việc trứng được mua ở chợ đen. Bà không cho chồng biết mỗi khi bà mua cái gì có phần không đúng qui tắc, vì nếu ông ấy, ông Grê-goa ấy nghĩ rằng đó là hàng chợ đen thì ông ấy sẽ mất vui. Và nếu chính ông mua bán chợ đen ? Và nếu mọi người đều buôn chợ đen, chúng ta sẽ đi tới đâu ? Nhưng mọi người lại mua bán chợ đen cả, người ta đâu có lương tâm, vì thế nếu chúng không có người Đức ở đây...
Bà Bec-tơ ngắt lời chồng:
— Ồ ! họ cũng có buôn chợ đen chút ít đấy, ông không tin sao ?

Ông Pi-cô ngập ngừng. Nói, để người ta nói rằng người Đức buôn chợ đen, như thế là nối giáo cho giặc nào đó. Vả lại ông La-van có ngụ ý như thế. Tuy nhiên ông Grê-goa sợ mình ngả theo tư tưởng thiên vị. Dù sao người Đức cũng không là những ông thánh nhỏ, họ là những con người, thậm chí những con người có phần thế này thế khác...
— Họ có mua bán chợ đen, — ông nói, — tôi không nói ngược lại, nhưng khi là họ, đó không phải là buôn chợ đen...
Giắc-cô ăn rất uể oải món khoai tây nghiền.
— Nào, cháu yêu của ông, một cùi dĩa cho bà yêu này, một cùi dĩa cho ông yêu này, một cùi dĩa cho ông đáng thương này... Sao thế này ? Cháu không muốn ăn nữa à, như thế không còn ngoan đâu...
Còn cách nào từ chối với nó những cái kẹo, khi nó đưa hai cánh tay nhỏ xíu, mềm mịn và mát rượi ôm lấy mình, khi nó ngước nhìn mình với hai hàng mi xám xám như tro, trên làn da mặt trong trong, có những mạch máu chảy gần lớp da ngoài trắng muốt đến thế, làn da chỉ một chút gì đó cũng làm thay đổi màu sắc...
— Thôi được, cháu đi chơi đi !
Qua cái cửa, vừa là cửa ra vào vừa là cửa sổ, hai vợ chồng nhìn cháu chơi ngoài sân với quả bóng. Một quả bóng cao su rất đẹp. Bóng nhoáng với những vòng nhiều màu. Nó còn chưa biết sử dụng quả bóng thật khéo, thằng Giắc-cô này. Việc thú vị là ném quả bóng, bất kể thế nào và vào đâu, miễn là ném đã. Những tiếng cười giòn tan của nó tóe ra như những tia sáng trong bóng chiều ấm áp và yên tĩnh, trong đó một mùi hoa tiêu huyền thoảng đưa từ những mảnh vườn gần đấy vào sân, giữa những căn nhà thấp.
— Tôi vừa gặp ông Rô-be trên quảng trường, — ông Grê-goa nói. — con người này có cái gì không bình thường, tôi chưa biết là chuyện gì, nhưng không bình thường...
— Ông ấy không lịch sự với ông hay sao ?
Đó là điều bà Bec-tơ lo ngại. Nói chung ông Rô-be, ông ấy rất lễ phép. Ngày nào ông Rô-be tỏ ra không lễ phép với ông Grê-goa nữa thì có thể có điều không hay.
— Không, không, không phải thế. Song những lời ông ấy nói chẳng có nghĩa lý gì cả...
— Có thể ông ấy đã chuyển theo cánh Đơ Gôn, — bà Pi-cô thở dài, một cách hết sức tự nhiên. — Ông ra ngưỡng cửa mà hút thuốc chứ ?... Ồ ! lệnh giới nghiêm: tôi đã không nghĩ tới nữa, thế mà...
— Bà cứ làm to chuyện, — ông Pi-cô nói, — không ra phố người ta vẫn có thể...
— Ông cho là thế ư ? Tôi thử xem quang cảnh thế nào.
Càng nghĩ tới, ông Pi-cô càng cảm thấy ông Rô-be này kỳ quặc. Câu nói đùa của ông ta, hễ nghĩ lại, càng thấy không khuôn phép một cách đáng kinh ngạc. Một lão già ngu xuẩn. Tuổi tác đã ảnh hưởng tới đầu óc lão.
Bà Béc-tơ trở về phòng, vẻ rất xúc động. Không, không thể đứng ở ngưỡng cửa được đâu. Nhà nào cũng đóng cửa im ỉm, bà đã nhìn qua cửa sổ tầng hai. Chẳng thấy bóng vía một người nào, trừ trên quảng trường. Bà nhớ ra, đã trông thấy những tên Đức.
— Sao, những thằng Đức à ? Ở đây, trên đường phố ư ?
— Vâng, đến hai chục thằng. Chúng nó đứng thành hàng rào ở đầu phố, và cầm súng trường... Có những chiếc xe, cạnh cái cột...
— Ở đây, trên quảng trường ư ?
Ông Pi-cô hết sức ngạc nhiên. Nhưng nghĩ đi nghĩ lại, ông lại thấy mình vô lý. Vì đã có quân Đức ở trong nước và ở ngay thành phố, tại sao họ không có mặt trên quảng trường, cạnh nhà, trên quảng trường của mình ? Thật chẳng có chút gì hợp lý. Họ có mặt ở đấy để làm cho người ta phải tôn trọng lệnh giới nghiêm. Ông Pi-cô nhớ lại mấy thanh niên lúc nãy láng cháng cũng trên quảng trường ấy.
— ch.uyện ấy chẳng chứng minh gì cả, — ông nói thành tiếng.
Nhưng chuyện này vẫn làm ông khó chịu. Làm cả bà Bec-tơ khó chịu, vì thế ông nảy ra ý muốn cãi lại mình, và ông đã tìm ra những lý lẽ cần thiết để chứng minh rằng sự có mặt của những thằng lính này là có thể giải thích, tự nhiên, bình thường, đáng mong muốn, và dù sao cũng làm mình yên tâm.
— Như thế, người ta được bảo vệ, bà hiểu chứ ? Trong những thời kỳ có nhiều vụ mưu hại này... chống lại tất cả những thằng quá khích ấy...
Rồi ông ngẫm nghĩ một lát và nói:
— Thôi được, tôi sẽ ra sân hút thuốc, với thằng Giắc-cô...
Giắc-cô đã tìm ra cái kiểu đá bóng bằng chân. Đó là một phát minh thực hiện trong hăng say phấn khởi bao giờ cũng kèm theo sự sáng tạo của thiên tài con người. Nó đá quả bóng sang phải, sang trái, vào sâu trong sân... Một lát sau, nó ngừng lại để dồn hết tâm trí vào chiếc xe nhỏ bằng gỗ sơn xanh và vàng, chất hơn chục hòn sỏi, nó quàng vào vai sợi dây buộc cái xe, vừa kéo vừa kêu: xịch, xịch... tựa như đó là một đoàn tàu, còn nó là đầu máy...
Bà nó nhìn nó, cặp mắt không nói sao hết vẻ cảm động. Đúng là một thằng bé hết sức đáng yêu.
— Hồi tôi ở Trung đoàn khinh binh số 25, ở Gô-đơ-xbec... — Ông Pi-cô bắt đầu kể, và sau mỗi hơi thuốc, ông lại nhìn bà, cứ như hôm mới gặp bà lần đầu.
Thằng bé chơi đã mệt với chiếc xe. Nó lại lấy quả bóng và ném bằng tay. Chuyện xảy ra rất nhanh. Quả bóng bay dưới cái vòm, lọt ra dưới cánh cửa không sát đất. Giắc-cô chạy tới, kiễng chân với cái móc bằng gang. Bằng một cách không thể nào hiểu được, vì cái móc có vẻ nặng như thế, và cũng rất lặng lẽ, cánh cửa mở ra, thằng bé ra liền theo. Người ông đã trông thấy, và không cần suy nghĩ đích xác điều gì, ông chạy bổ ra hướng cửa.
Nhưng không đủ nhanh. Thằng Giắc-cô đã ra ngoài và nhặt quả bóng ngoài phố, giữa lòng đường.
Song cũng đủ nhanh để trông thấy ở góc cái quảng trường tròn, một thằng lính Đức, to lù lù, dáng rất lực sĩ. Nó nhắm thằng bé rất cẩn thận và chỉ một phát, rất đúng phương pháp, nó đã bắn trúng.