UML, BPMN, SRS Là Gì Mà Dân Làm IT BA Suốt Ngày Lấy Ra Dọa Người Mới

Chào anh chị em dân văn phòng và các bạn sinh viên đang tìm hiểu về mảng công nghệ! Dạo này lướt các hội nhóm hướng nghiệp, đọc tin tức tuyển dụng hay ngồi trà đá văn phòng chém gió, chắc hẳn mọi người liên tục bị dội bom bởi những từ viết tắt sặc mùi công nghệ như: "Vị trí này yêu cầu phải biết vẽ sơ đồ UML", "Thành thạo công cụ BPMN", hay "Có kỹ năng viết tài liệu SRS không có kẽ hở".

Mấy anh chị em học khối ngành kinh tế, ngoại ngữ hay hành chính nhân sự nghe xong chắc hẳn xây xẩm mặt mày, tưởng đâu giới làm phần mềm lại vừa đẻ ra một đống mật mã phức tạp để dọa người mới. Nhưng xin mọi người hãy bình tĩnh! Đằng sau những cái tên có vẻ nguy hiểm đó thực chất lại là những công cụ vô cùng thực tế và bình dân, liên quan trực tiếp đến một công việc: Chúng ta thiết kế phần mềm như thế nào.

Hôm nay chúng ta sẽ cùng giải ngố, bóc tách tường tận mớ khái niệm này bằng ngôn ngữ dân dã dễ hiểu nhất thông qua một ví dụ siêu kinh điển: Xây dựng một căn nhà.

1. Vai Trò Của BA: Người Kiến Trúc Sư Của Căn Nhà Phần Mềm​

Trong một dự án làm phần mềm cho doanh nghiệp:

• Khách hàng chính là Chủ nhà. Họ có tiền, có đất, muốn xây nhà nhưng chỉ biết nói những yêu cầu chung chung theo cảm tính: "Tôi muốn cái nhà ba tầng, nhìn thật sang trọng, nhiều ánh sáng và bếp phải thật to rộng".
• Lập trình viên (Developer) chính là đội ngũ Thợ xây. Họ rất giỏi trộn hồ, xếp gạch, đi đường ống nước và đi dây điện. Nhưng nếu chủ nhà nói chung chung như thế, thợ xây sẽ bó tay, không biết phải đào móng sâu bao nhiêu mét và đặt ổ cắm điện ở góc nào cho vừa ý chủ nhà.

Lúc này, anh em IT BA (Business Analyst) xuất hiện đóng vai trò là Người kiến trúc sư trưởng. Nhiệm vụ của BA là ngồi hỏi chuyện ông chủ nhà xem "bếp to" cụ thể là bao nhiêu mét vuông, "sang trọng" là sơn màu gì, lấy ánh sáng từ hướng nào. Sau đó, BA sẽ vẽ ra bản thiết kế chi tiết để giao cho đội thợ xây làm theo đúng ý.

Và BPMN, UML, SRS chính là các bản vẽ thiết kế quy trình và hợp đồng cam kết của ông kiến trúc sư đó.

2. BPMN: Tấm Bản Đồ Quy Trình Đi Lại Trong Nhà​

BPMN (viết tắt của Business Process Model and Notation) dịch nôm na ra tiếng Việt là: Sơ đồ quy trình nghiệp vụ.

Trước khi đặt bút vẽ cái cửa phòng ở đâu hay đặt nhà vệ sinh chỗ nào, người kiến trúc sư phải hiểu rõ thói quen đi lại hằng ngày của chủ nhà: "Sáng ngủ dậy, người vợ sẽ vào nhà vệ sinh cá nhân, sau đó xuống bếp nấu đồ ăn sáng, người chồng dậy sau sẽ đánh răng rồi xuống bếp ăn sáng, dắt xe ra cửa đi làm". BPMN chính là sơ đồ mô tả luồng di chuyển đó bằng các ô vuông và mũi tên chỉ hướng tuần tự.

Áp dụng vào làm phần mềm, ví dụ quy trình mua hàng trên App Shopee: Khách hàng mở App -> Tìm kiếm sản phẩm -> Bấm chọn mua -> Bấm thanh toán. Nếu tài khoản đủ tiền thì hệ thống trừ tiền và báo thành công, nếu thiếu tiền thì hệ thống báo lỗi và dừng giao dịch. BPMN giúp tất cả mọi người (từ sếp, khách hàng đến lập trình viên) nhìn thấy bức tranh tổng thể dòng chảy công việc diễn ra thế nào để không bị lạc đường.

3. UML: Bộ Bản Vẽ Chi Tiết Mặt Cắt Kỹ Thuật​

Nếu BPMN vẽ ra luồng đi lại tổng quan, thì UML (Unified Modeling Language - Ngôn ngữ mô hình hóa thống nhất) chính là bộ bản vẽ mặt cắt kỹ thuật chi tiết của từng ngóc ngách trong căn nhà. UML có rất nhiều sơ đồ con, nhưng khi làm việc thực tế, anh em BA hay dùng hai loại sơ đồ kinh điển sau:

• Use Case Diagram (Sơ đồ ca sử dụng): Trả lời cho câu hỏi: Ai được phép làm gì trong căn nhà này? Ví dụ: Người chồng được quyền mở két sắt, người vợ được quyền dùng bếp nấu ăn, con cái chỉ được phép mở tủ lạnh lấy nước uống. (Trong phần mềm: Tài khoản Admin được quyền xóa bài viết, tài khoản Khách hàng chỉ được quyền đọc và bình luận).
• Sequence Diagram (Sơ đồ tuần tự): Trả lời cho câu hỏi: Các thiết bị ngầm đằng sau sẽ nói chuyện với nhau thế nào theo thời gian? Ví dụ: Khi bạn bấm nút bật công tắc bình nóng lạnh (Hành động 1) -> Tín hiệu truyền qua dây điện (Hành động 2) -> Rơ-le tự động đóng mạch (Hành động 3) -> Nước ấm được nhả ra vòi (Hành động 4). UML vẽ ra chi tiết như vậy để anh thợ xây (lập trình viên) biết chính xác hệ thống máy chủ cần gọi dữ liệu cho nhau theo thứ tự nào, tránh tình trạng cắm lộn dây điện làm cháy nổ hệ thống.

4. SRS: Cuốn "Kinh Thánh" Hợp Đồng Cam Kết Giữa Hai Bên​

Sau khi vẽ xong tất cả sơ đồ quy trình và giao diện nháp (Mockup/Wireframe), kiến trúc sư BA sẽ đóng gói tất cả lại thành một văn bản giấy tờ dày cộp gọi là SRS (Software Requirements Specification - Đặc tả yêu cầu phần mềm).

SRS chính là cuốn sổ tay ghi chép bằng chữ cực kỳ chi tiết mọi quy tắc vận hành của ngôi nhà, không được phép bỏ sót bất kỳ kẽ hở nào. Nó quy định chặt chẽ những thứ nhỏ nhất như: "Cửa chính bắt buộc phải dùng khóa vân tay bảo mật, mật khẩu phải có đúng 8 ký tự, nếu nhập sai quá 3 lần thì hệ thống tự động khóa cửa và báo động".

Tại sao SRS lại quan trọng? Vì sau này, khi xây xong nhà mà chủ nhà cằn nhằn: "Tại sao tôi không dùng được mật khẩu 4 chữ số cho nhanh?", anh em BA chỉ việc vác cuốn SRS đã được ký duyệt ra đối chiếu: "Trong tài liệu đặc tả ban đầu thống nhất là khóa bảo mật 8 ký tự, anh đã đọc và ký tên phê duyệt ở trang số 5 rồi nhé!". SRS chính là tấm khiên bảo vệ uy tín của BA và giúp đội ngũ lập trình yên tâm làm việc đúng kịch bản.

Chốt Lại​

Tóm cái váy lại, những thuật ngữ nghe có vẻ nguy hiểm như BPMN, UML hay SRS thực chất chỉ là những công cụ giúp BA làm tốt vai trò "Kiến trúc sư": Hỏi han yêu cầu, vẽ sơ đồ trực quan, phác thảo giao diện và viết tài liệu hướng dẫn để kết nối bộ não đầy ý tưởng của khách hàng với đôi tay vạn năng của lập trình viên.

Hiểu rõ bản chất vận hành của mớ công cụ này, anh em đã chính thức nắm được bí quyết làm chủ các hệ thống phần mềm hiện đại rồi đấy. Chúc anh em sớm cập nhật công nghệ mới và luôn tự tin trên con đường sự nghiệp của mình nhé!
Tham khảo lộ trình ITBA tại: Nhận lộ trình ITBA